ابن سینا که بود؟
ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا، که در ایران با نام بوعلی سینا و لقب «شیخ‌الرئیس» و در اروپا با نام لاتینی «اَویسِنا» (Avicenna) شناخته می‌شود، فیلسوف و پزشک ایرانی بود. او در سال ۳۷۰ هجری قمری در اَفشَنه، روستایی نزدیک بخارا، به دنیا آمد و در سال ۴۲۸ هجری قمری در همدان درگذشت.
اهمیت او در دو زمینه است. در پزشکی، کتاب «قانون» او چند قرن مرجع اصلی آموزش پزشکی در جهان اسلام و اروپا بود. در فلسفه، «شفا» و آثار دیگرش نظامی منسجم ساخت که فلسفه اسلامی پس از او بر پایه آن یا در گفت‌وگو با آن شکل گرفت.
دو اندیشه مشهور او، یعنی استدلال «انسان معلق در فضا» و تقسیم هستی به «واجب‌الوجود» و «ممکن‌الوجود»، هنوز در کلاس‌های فلسفه بحث می‌شوند.
ابن سینا در یک نگاه
| موضوع | توضیح |
|---|---|
| نام کامل | ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا |
| لقب‌ها | شیخ‌الرئیس، حجة‌الحق؛ در لاتین Avicenna |
| تولد | ماه صفر ۳۷۰ هجری قمری (حدود سال ۹۸۰ میلادی)، اَفشَنه نزدیک بخارا |
| درگذشت | ماه رمضان ۴۲۸ هجری قمری (سال ۱۰۳۷ میلادی)، همدان |
| آرامگاه | همدان |
| زمینه‌های اصلی | فلسفه، پزشکی، منطق، طبیعیات، روان‌شناسی فلسفی (علم‌النفس) |
| مهم‌ترین آثار | قانون در طب، شفا، نجات، اشارات و تنبیهات، دانشنامه علائی |
| زبان نوشته‌ها | بیشتر عربی؛ چند اثر به فارسی |
کتاب قانون؛ دانشنامه پزشکی ابن سینا
«القانون فی الطب» که در فارسی کوتاه‌شده آن «قانون» رایج است، جامع‌ترین اثر پزشکی ابن سیناست. او در آن دانش پزشکی یونانی، به‌ویژه آموزه‌های جالینوس و بقراط، دستاوردهای پزشکان پیشین جهان اسلام مانند محمد بن زکریای رازی و تجربه‌های بالینی خودش را در نظامی منظم و آموزش‌پذیر گرد آورد.
ارزش اصلی قانون بیش از کشف‌های تازه، در همین نظم و جامعیت بود. پزشکی که آن را می‌خواند، از اصول کلی تا درمان بیماری‌های خاص را در یک ساختار منطقی پیدا می‌کرد.
قانون در پنج کتاب تنظیم شده است:
| بخش | موضوع | توضیح ساده |
|---|---|---|
| کتاب اول | کلیات | اصول نظری پزشکی: عناصر و مزاج‌ها، اخلاط چهارگانه، کالبدشناسی، علت‌های بیماری، نشانه‌ها، نبض، حفظ سلامت و اصول کلی درمان |
| کتاب دوم | ادویه مفرده | داروهای ساده گیاهی، جانوری و معدنی و خواص هر یک |
| کتاب سوم | بیماری‌های اندام‌ها | بیماری‌هایی که به یک عضو مربوط‌اند، به ترتیب از سر تا پا |
| کتاب چهارم | بیماری‌های غیرموضعی | بیماری‌هایی که به یک عضو محدود نیستند، مانند تب‌ها، همراه با زخم‌ها، شکستگی‌ها، مسمومیت‌ها و آرایش |
| کتاب پنجم | ادویه مرکبه | داروهای ترکیبی و روش ساختن آن‌ها |
یکی از بخش‌های قانون که امروز بیشتر به آن توجه می‌شود، شرط‌هایی است که ابن سینا در کتاب دوم برای آزمودن اثر یک دارو می‌گذارد:
- دارو خالص و بدون افزودنی باشد.
- روی بیماری مشخص و ساده آزموده شود.
- آزمایش در موارد متعدد تکرار شود.
- زمان اثر دارو ثبت شود.
- نتیجه آزمایش روی حیوان لزوماً به انسان تعمیم داده نشود.
این شرط‌ها آزمایش بالینی به معنای امروزی نیستند، اما نشان می‌دهند که او به ضرورت کنترل شرایط و تکرار تجربه آگاه بود.
پایه نظری قانون، یعنی طب اخلاطی و نظریه مزاج‌ها، با پزشکی مدرن کنار گذاشته شده است. به همین دلیل اهمیت قانون امروز تاریخی است و توصیه‌های درمانی آن را نمی‌توان جایگزین پزشکی علمی کرد. اگر نسخه‌ای را به نام ابن سینا در فضای مجازی دیدید، بدون مشورت با پزشک به کارش نبرید.
تأثیر قانون در اروپا گسترده بود. این کتاب در قرن دوازدهم میلادی به دست ژرار کرمونایی (Gerard of Cremona) در طلیطله به لاتین ترجمه شد و تا حدود قرن هفدهم در دانشگاه‌های اروپایی تدریس می‌شد.
متن عربی قانون هم در سال ۱۵۹۳ میلادی در رم، در چاپخانه شرقی خاندان مدیچی، چاپ شد. این چاپ از نخستین کتاب‌های عربی بود که در اروپا به چاپ رسید و بیشتر برای فروش در سرزمین‌های شرقی تهیه شده بود.
کتاب شفا؛ دایرةالمعارف فلسفه و علم
«الشفاء» بزرگ‌ترین اثر فلسفی ابن سیناست. نام آن به معنای «درمان» است و منظور درمان روح از نادانی است، همان‌گونه که قانون به درمان بدن می‌پردازد.
شفا دانش‌های نظری زمانه را در یک نظام واحد گرد می‌آورد. ابن سینا در آن از چارچوب ارسطو پیروی می‌کند، اما در الهیات و علم‌النفس دیدگاه‌های خود را می‌پروراند.
| بخش شفا | موضوعات |
|---|---|
| منطق | تعریف، قضیه، قیاس، برهان، جدل، خطابه و شعر؛ شرح و بسط منطق ارسطویی |
| طبیعیات | حرکت، زمان و مکان، آسمان و جهان، معدن‌ها و پدیده‌های جوی، گیاهان، جانوران و «کتاب النفس» درباره روان |
| ریاضیات | هندسه، حساب، موسیقی و نجوم (هیئت) |
| الهیات | مابعدالطبیعه: وجود، ماهیت، علیت، واجب‌الوجود، و بحث‌هایی درباره نبوت و اخلاق |
بخش‌هایی از شفا نیز در قرن دوازدهم میلادی به لاتین ترجمه شد. فیلسوفان مدرسی اروپا، از جمله آلبرت کبیر و توماس آکویناس، از همین راه با اندیشه‌های ابن سینا آشنا شدند.
ابن سینا بعدها خلاصه‌ای از شفا با نام «النجاة» نوشت. در اواخر عمر هم «الاشارات و التنبیهات» را تألیف کرد که فشرده‌تر است و بسیاری آن را پخته‌ترین بیان فلسفه او می‌دانند.
استدلال انسان معلق؛ خودآگاهی بدون بدن
مشهورترین آزمایش فکری ابن سینا به «انسان معلق» یا «انسان پرنده» معروف است. او این استدلال را در کتاب النفس شفا و نیز در اشارات آورده است. هدفش نشان دادن این بود که نفس، یعنی همان «من» آگاه، چیزی غیر از بدن است.
این آزمایش فکری را می‌توان در چند گام ساده خلاصه کرد:
- فرض کنید انسانی یک‌باره و کامل آفریده شود. او بالغ و سالم است، اما هیچ تجربه و خاطره‌ای از پیش ندارد.
- او در هوا یا خلأ معلق است. هوا چنان آرام است که فشار آن را احساس نمی‌کند.
- هیچ حسی به او نمی‌رسد. چشمانش پوشیده است و دست‌ها و پاهایش از هم فاصله دارند، به‌طوری که هیچ عضوی عضو دیگر را لمس نمی‌کند. در نتیجه از بدن خود هیچ آگاهی حسی ندارد.
- با این حال، او از وجود خودش آگاه است. ابن سینا می‌گوید چنین انسانی بی‌تردید هستی خود را درمی‌یابد، در حالی که هستی بدن، اندام‌ها یا هیچ چیز بیرونی را درنمی‌یابد.
- نتیجه: چیزی که او از آن آگاه است، یعنی «خود»، با چیزی که از آن آگاه نیست، یعنی بدن، یکی نیست. پس نفس چیزی جدا از بدن است.
بسیاری از پژوهشگران به شباهت این استدلال با «می‌اندیشم، پس هستم» دکارت در قرن هفدهم اشاره کرده‌اند. هر دو از آگاهی به خود آغاز می‌کنند و به تمایز ذهن و بدن می‌رسند. اما اینکه دکارت مستقیماً از ابن سینا تأثیر گرفته باشد، ثابت نشده و محل بحث است.
منتقدان گفته‌اند که از اینکه بتوانیم خود را بدون بدن تصور کنیم، لزوماً نتیجه نمی‌شود که خود واقعاً از بدن جداست. شاید فرد معلق فقط به بدنش توجه نداشته باشد. همین نقد و پاسخ‌هایش این استدلال را در فلسفه ذهن زنده نگه داشته است.
واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود به زبان ساده
مهم‌ترین نوآوری ابن سینا در مابعدالطبیعه، تمایز میان «ماهیت» و «وجود» و تقسیم هستی به واجب و ممکن است. این بحث را می‌توان با یک مثال ساده فهمید.
ماهیت و وجود
وقتی به یک درخت فکر می‌کنیم، می‌توانیم بفهمیم درخت چیست، یعنی ماهیت آن را بشناسیم، بی‌آنکه بدانیم درختی خاص در جایی وجود دارد یا نه. پس «چه بودن» یک چیز با «بودن» آن یکی نیست. ابن سینا نتیجه گرفت که وجود به ماهیت افزوده می‌شود و ماهیت به‌تنهایی هستی خود را تضمین نمی‌کند.
سه حالت برای هر چیز
بر این پایه، اگر به هر چیز فقط از نظر ذات خودش نگاه کنیم، سه حالت قابل تصور است:
- ممتنع‌الوجود: چیزی که ذاتش با وجود ناسازگار است و ممکن نیست باشد، مانند مربع دایره‌شکل.
- ممکن‌الوجود: چیزی که ذاتش نه وجود را لازم دارد و نه عدم را. می‌تواند باشد و می‌تواند نباشد، مانند درخت، انسان یا ستاره. چنین چیزی اگر موجود شد، باید علتی آن را به وجود آورده باشد.
- واجب‌الوجود بالذات: چیزی که وجود از ذات خودش است و نبودنش ممکن نیست. چنین موجودی به علت نیاز ندارد.
ابن سینا یک قید مهم هم اضافه می‌کند. ممکن‌الوجود وقتی علتش حاضر باشد، دیگر نمی‌تواند نباشد و به تعبیر او «واجب‌الوجود بالغیر» می‌شود، یعنی وجودش به سبب علت ضروری شده است. پس همه موجودات جهان در ذات خود ممکن‌اند، اما به سبب علت‌هایشان ضرورتاً موجودند.
استدلال بر وجود واجب‌الوجود
استدلال ابن سینا را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد: چیزهایی وجود دارند. اگر همه آن‌ها ممکن‌الوجود باشند، هر یک به علتی نیاز دارد. کل مجموعه ممکن‌ها هم، چون از ممکن‌ها ساخته شده، خودش ممکن است و به علتی بیرون از خود نیاز دارد.
آن علت نمی‌تواند ممکن باشد، چون در آن صورت جزء همان مجموعه است. پس باید موجودی باشد که وجودش از خودش است، یعنی واجب‌الوجود. ابن سینا در اشارات این شیوه را، که از خود مفهوم وجود به واجب می‌رسد، روش «صدیقین» نامید.
ویژگی مهم این استدلال آن است که به آغاز زمانی جهان وابسته نیست. حتی اگر جهان همیشه بوده باشد، به تعبیر ابن سینا در هر لحظه برای موجود بودن به واجب‌الوجود نیاز دارد، چون نیاز ممکن به علت از «امکان» آن است، نه از «حادث بودن» آن.
این نکته او را از بسیاری از متکلمان جدا می‌کرد که استدلال را بر حادث بودن جهان بنا می‌کردند. استدلال «امکان» در آثار توماس آکویناس نیز با این اندیشه پیوند نزدیک دارد.
دیگر زمینه‌های کار ابن سینا
زمینه‌های دیگر کار او:
- منطق: او منطق ارسطویی را شرح داد و در مباحثی مانند قضایای موجهه و نقش زمان در قضیه، دیدگاه‌های تازه‌ای مطرح کرد.
- طبیعیات: در بحث حرکت پرتابه، مفهوم «میل» را به کار برد که با نظریه «ایمپتوس» در اروپا مقایسه شده است.
- نثر علمی فارسی: «دانشنامه علائی» را به فارسی و برای علاءالدوله کاکویه نوشت. این کتاب از نخستین آثار فلسفی و علمی به زبان فارسی است و ابن سینا در آن برای بسیاری از اصطلاحات، معادل فارسی ساخت. رساله «رگ‌شناسی» درباره نبض نیز به فارسی منسوب به اوست.
- آثار تمثیلی و عرفانی: رساله‌هایی مانند «حی بن یقظان» و «رسالة الطیر»، و بخش پایانی اشارات درباره «مقامات العارفین»، نشان می‌دهد که او به سلوک معنوی هم توجه داشت. میزان گرایش عرفانی او میان پژوهشگران محل اختلاف است.
فهرست‌های گوناگون از حدود صد تا بیش از دویست اثر برای ابن سینا نام برده‌اند، اما انتساب بخشی از آن‌ها تردیدآمیز است و عدد دقیقی مورد توافق نیست.
زندگی و زمانه ابن سینا
کودکی و آموزش در بخارا
پدر ابن سینا، عبدالله، اهل بلخ بود و در دستگاه اداری سامانیان کار می‌کرد. مادرش ستاره از اهالی اَفشَنه بود. خانواده کمی بعد از تولد او به بخارا، پایتخت سامانیان، رفتند.
بیشتر آنچه درباره کودکی او می‌دانیم، از زندگی‌نامه‌ای است که خودش برای شاگردش جوزجانی بازگفت. این روایت فقط تا دیدار آن دو در گرگان می‌رسد. ادامه زندگی‌نامه را جوزجانی نوشت و پس از مرگ استاد کامل کرد.
طبق این روایت، او تا حدود ده‌سالگی قرآن و بخش زیادی از ادبیات را آموخت، منطق را نزد ابوعبدالله ناتلی فراگرفت و سپس خودش به مطالعه طبیعیات و پزشکی پرداخت.
به گفته خودش، «مابعدالطبیعه» ارسطو را چهل بار خواند تا جایی که متنش را از بر شد، اما معنایش را درنیافت. سرانجام رساله کوتاه فارابی درباره اغراض این کتاب را از کتاب‌فروشی در بخارا خرید و با خواندن آن، مقصود ارسطو برایش روشن شد.
ابن سینا در حدود هفده‌سالگی در درمان امیر سامانی، نوح بن منصور، شرکت کرد و در پاداش، اجازه یافت از کتابخانه سلطنتی بخارا استفاده کند. به گفته خودش، تا هجده‌سالگی بیشتر دانش‌های زمانه را آموخته بود. این روایت خود اوست و ممکن است با اندکی مبالغه همراه باشد.
سال‌های سفر و ناآرامی
با فروپاشی دولت سامانی در اواخر قرن چهارم هجری و درگذشت پدرش، دوران ثبات زندگی ابن سینا به پایان رسید. او به گرگانج، مرکز خوارزم، رفت و مدتی در دربار مأمونیان ماند.
طبق روایت‌ها، از رفتن به دربار سلطان محمود غزنوی سر باز زد و راهی گرگان، ری و قزوین شد. در گرگان، ابوعبید جوزجانی به شاگردی او درآمد و تا پایان عمر همراهش ماند. در همین دوره، با ابوریحان بیرونی درباره طبیعیات ارسطو نامه‌نگاری علمی داشت.
همدان و اصفهان
ابن سینا در همدان به دربار شمس‌الدوله دیلمی راه یافت، پزشک او شد و به وزارت هم رسید. زندگی سیاسی او آرام نبود. یک بار سپاهیان بر او شوریدند و پس از مرگ شمس‌الدوله، به دلیل نامه‌نگاری با علاءالدوله کاکویه، چند ماه در قلعه فردجان زندانی شد و در زندان هم به نوشتن ادامه داد.
ابن سینا سرانجام به اصفهان نزد علاءالدوله رفت و حدود چهارده سال آخر عمرش را در آنجا گذراند. این دوره آرام‌ترین بخش زندگی او بود و دانشنامه علائی و بخش‌هایی از آثار پایانی‌اش در همین سال‌ها نوشته شد.
بیماری و درگذشت
ابن سینا در سفری جنگی همراه علاءالدوله به سوی همدان، به بیماری شدید گوارشی دچار شد. درمان‌هایی که خود و دیگران کردند نتیجه نداد و در ماه رمضان سال ۴۲۸ هجری قمری در همدان درگذشت. او در آن زمان حدود پنجاه‌وهشت سال قمری داشت.
آرامگاه کنونی او در همدان در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی، به مناسبت هزاره تولدش، ساخته شد. طراح آن هوشنگ سیحون بود و برج دوازده‌ستونی آن از گنبد قابوس الهام گرفته است. ابوسعید دخدوک، دوست ابن سینا، و عارف قزوینی، شاعر و تصنیف‌ساز، نیز در همین مجموعه به خاک سپرده شده‌اند.
جدول زمانی زندگی ابن سینا
تاریخ‌های زیر بر پایه زندگی‌نامه جوزجانی و منابع پژوهشی است. به جز سال تولد و درگذشت، بیشتر تاریخ‌ها تقریبی‌اند و در منابع گوناگون تا چند سال با هم تفاوت دارند.
| تاریخ (هجری قمری) | تاریخ تقریبی (میلادی) | رویداد |
|---|---|---|
| ۳۷۰ | ۹۸۰ | تولد در اَفشَنه نزدیک بخارا |
| حدود ۳۸۰ | حدود ۹۹۰ | پایان آموزش قرآن و ادبیات؛ آغاز آموختن منطق و علوم |
| حدود ۳۸۷ | حدود ۹۹۷ | شرکت در درمان نوح بن منصور سامانی و دسترسی به کتابخانه بخارا |
| حدود ۳۸۹ تا ۳۹۲ | حدود ۹۹۹ تا ۱۰۰۲ | فروپاشی سامانیان، درگذشت پدر و رفتن به گرگانج |
| حدود ۴۰۲ تا ۴۰۵ | حدود ۱۰۱۲ تا ۱۰۱۴ | سفر به گرگان، ری و قزوین؛ آغاز شاگردی جوزجانی |
| حدود ۴۰۵ تا ۴۱۴ | حدود ۱۰۱۵ تا ۱۰۲۳ | اقامت در همدان، پزشکی و وزارت شمس‌الدوله، نگارش بخش مهمی از شفا و قانون |
| حدود ۴۱۴ | حدود ۱۰۲۳ | زندانی شدن در قلعه فردجان |
| حدود ۴۱۵ | حدود ۱۰۲۴ | رفتن به اصفهان نزد علاءالدوله کاکویه |
| ۴۲۸ | ۱۰۳۷ | درگذشت در همدان |
افسانه و واقعیت درباره ابن سینا
شهرت زیاد ابن سینا باعث شده است که داستان‌های فراوانی درباره او ساخته شود. تشخیص این داستان‌ها از گزارش‌های معتبر برای شناخت درست او لازم است:
- قصه‌های عامیانه: «بوعلی» در قصه‌های مردم ایران و آسیای میانه شخصیتی افسانه‌ای است. این قصه‌ها منبع تاریخی نیستند.
- دیدار با ابوسعید ابوالخیر: روایت دیدار و گفت‌وگوی ابن سینا با این عارف مشهور، در منابع صوفیانه‌ای آمده که حدود یک و نیم قرن پس از او نوشته شده‌اند. نامه‌هایی میان آن دو هم نقل شده است، اما اصالت بخشی از این گزارش‌ها محل تردید است.
- رباعیات منسوب: بسیاری از رباعی‌هایی که با نام ابن سینا دست‌به‌دست می‌شوند، در منابع کهن به او نسبت داده نشده‌اند یا به شاعران دیگر هم منسوب‌اند.
- ملیت: امروز چند کشور او را از آن خود می‌دانند. آنچه از منابع برمی‌آید این است که او در خانواده‌ای فارسی‌زبان در قلمرو سامانیان به دنیا آمد، در شهرهای ایران زندگی کرد و بیشتر آثارش را به عربی، زبان علمی مشترک جهان اسلام، نوشت. فرهنگ‌های ایرانی، تاجیکی و ازبکی و جهان عرب هر یک به‌نوعی میراث او را پاس می‌دارند.
میراث ابن سینا
نفوذ ابن سینا در فلسفه اسلامی چنان گسترده است که بسیاری از فیلسوفان پس از او را در نسبت با او می‌سنجند. امام محمد غزالی در «تهافت الفلاسفه» از دیدگاه‌های او، به‌ویژه درباره قدیم بودن جهان، علم خدا به جزئیات و معاد جسمانی، به‌شدت انتقاد کرد.
فخر رازی شرحی انتقادی بر اشارات نوشت و خواجه نصیرالدین طوسی در شرح خود از ابن سینا دفاع کرد. شیخ اشراق و ملاصدرا هر یک با نقد و بازسازی اندیشه او مکتب خود را بنا نهادند.
در اروپا، ابن رشد با او گفت‌وگوی انتقادی داشت و فیلسوفان مدرسی قرون وسطی در بحث‌های مابعدالطبیعه و علم‌النفس از او بهره گرفتند.
در پزشکی، قانون قرن‌ها متن درسی بود و در ایران و هند، سنت طب قدیم تا دوره‌های اخیر بر آن تکیه داشت. در ایران امروز، روز اول شهریور به نام او «روز پزشک» است و نام او بر دانشگاه‌ها و بیمارستان‌های بسیاری دیده می‌شود.
خواننده فارسی‌زبانی که می‌خواهد خود آثار را ببیند، بهتر است از «دانشنامه علائی» شروع کند که از اصل به فارسی نوشته شده و به ترجمه نیاز ندارد. قانون نیز با ترجمه فارسی عبدالرحمن شرفکندی (هژار) در دوره‌ای هشت‌جلدی در دسترس است.
از نگاه امروز، ارزش ابن سینا را باید در دو سطح دید. بخشی از دانش او، مانند طب اخلاطی و طبیعیات ارسطویی، جای خود را به علم جدید داده است. اما پرسش‌هایی که او در فلسفه مطرح کرد، مانند نسبت ذهن و بدن، تمایز ماهیت و وجود و نیاز جهان به علت، همچنان از پرسش‌های زنده فلسفه‌اند.
سوالات متداول
ابن سینا کجا به دنیا آمد و کجا درگذشت؟
او در ماه صفر سال ۳۷۰ هجری قمری در اَفشَنه، روستایی نزدیک بخارا در ازبکستان امروزی، به دنیا آمد و در ماه رمضان سال ۴۲۸ هجری قمری در همدان درگذشت. آرامگاهش در همین شهر است.
مهم‌ترین کتاب‌های ابن سینا کدام‌اند؟
«قانون» در پزشکی و «شفا» در فلسفه و علوم، دو اثر اصلی او هستند. «نجات» خلاصه شفاست، «اشارات و تنبیهات» فشرده‌ترین بیان فلسفه پایانی اوست و «دانشنامه علائی» اثر فلسفی او به زبان فارسی است.
استدلال انسان معلق چه چیزی را می‌خواهد ثابت کند؟
این استدلال می‌خواهد نشان دهد که آگاهی انسان از خودش به حس و بدن وابسته نیست. اگر انسانی بدون هیچ حسی در فضا معلق باشد، باز هم از وجود خودش آگاه است، پس به نظر ابن سینا «خود» یا نفس چیزی غیر از بدن است. منتقدان می‌گویند تصورپذیری جدایی، جدایی واقعی را ثابت نمی‌کند.
فرق واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود چیست؟
ممکن‌الوجود چیزی است که ذاتش هم با بودن سازگار است و هم با نبودن، و برای موجود شدن به علت نیاز دارد، مانند همه موجودات جهان. واجب‌الوجود چیزی است که وجود از ذات خودش است و نبودنش ممکن نیست. ابن سینا استدلال می‌کرد که زنجیره ممکن‌ها سرانجام باید به یک واجب‌الوجود برسد.
چرا روز پزشک در ایران با ابن سینا پیوند دارد؟
در تقویم رسمی ایران، روز اول شهریور به نام ابن سینا روز پزشک نام‌گذاری شده است، زیرا او با کتاب قانون از نام‌آورترین پزشکان تاریخ ایران به شمار می‌آید.
جمع‌بندی
ابن سینا فیلسوف و پزشک ایرانی بود که از ۳۷۰ تا ۴۲۸ هجری قمری زیست، در بخارا پرورش یافت و بیشتر عمرش را در شهرهای ایران گذراند. «قانون» او قرن‌ها در شرق و غرب تدریس شد و «شفا» فلسفه اسلامی پس از او را شکل داد.
در استدلال انسان معلق، او از آگاهی ما به خودمان به جدایی نفس از بدن رسید. در تقسیم هستی به واجب و ممکن نیز استدلال کرد که موجوداتی که وجودشان از خودشان نیست، سرانجام به موجودی نیاز دارند که وجودش از خودش باشد.
